Шӧркыв

Ӧшмӧс:

А.Н. Карманова. Ӧнія коми кыв. Морфология (кадакыв формаяс. кадакывберд, состояние кывъяс) : Велӧдчан небӧг. Сыктывкар. Сыктывкарский ун-т. 1998.

Шӧркыв либӧ причастьӧ — кадакывлӧн вежласьтӧм форма, коді петкӧдлӧ керӧм-вӧчӧмсӧ кыдз признак, наклоненньӧ, кад, морт, лыд вылӧ индытӧг, артмӧ -ысь, -ан, -ӧм, -тӧм суффиксъясӧн: быгзян турун (туруныс быгзьӧ), вӧдитан быдмӧгъяс (быдмӧгъяссӧ вӧдитӧны).

Шӧркыв ӧтувтӧ признаксӧ кадакывлысь и эмакывбердлысь.

Глаголлысь сійӧ босьтӧ:

а) действие вежӧртассӧ: Чуткасьысь тусяпу, раминик нывъяс Кывзӧны сьылӧмсӧ налысь (нывъяс) (В.Л.);

б) залог вежӧртас: Торъялӧны действительнӧй (активнӧй) да страдательнӧй (пассивнӧй) шӧркыв. Действительнӧй причастьӧ петкӧдлӧ тӧдчӧдан (определяйтан) предметнас вӧчан действие: гартчан турун (гартчӧ туруныс), гартчысь за (гартчӧ заыс). Страдательнӧй залога причастьӧ петкӧдлӧ действие, код улӧ сюрӧ тӧдчӧдан предметыс: йирӧдӧм видз (видзсӧ йирӧдісны), кӧдзан сю (сюсӧ кӧдзӧны);

в) кад вежӧртас, коді тӧдчӧ -ысь, -ан, -ӧм суффиксъяссьыс;

-ысь, -ан суффикса шӧркыв пырджык петкӧдлӧ мӧд действиекӧд ӧттшӧтш мунан действие: Лӧзов енэжсянь Сераліс шонді, Сявкйис му вылын Вералан ру (М.Е.) (сявкйис и вераліс руыс). Салдат Иван помаліс висьтсӧ, дыр чӧла видзӧдіс гӧрд кывйӧн ломзьысь сись вылӧ (И.Т.) (видзӧдіс, кыдзи ломзис енсьыс).

[...]  и ыргыны пондіс. Кӧтасьӧм паськӧмӧй ме вылын руасьӧ-косьмӧ (И.Т.) (паськӧмӧй кӧтасис и косьмӧ). Шӧркывнас петкӧдлан действиеыс лоис водзджык кадакывнас петкӧдлансьыс.

Грамматикаясын татшӧм шӧркывъяссӧ шуӧмаӧсь ӧнія да колян кадаӧн. Но тайӧ абу вежласян глаголъяслӧн кодь кад категория, коді йитчӧма сёрнитан момент да действие соотноситӧмкӧд.

Сы вӧсна Д.В. Бубрих причастьӧсӧ лыддьӧ оз глагол формаӧн, а “вербальнӧй” прилагательнӧйӧн;

г) действие мунанног вежӧртас: Пӧрӧм коз ковмис сылы (Васькалы) кытшовтны, да сэки, тыдалӧ, кежсьӧма босьтлӧм нырвизьсьыс (Г.Ю.);

д) мукӧд кывъяскӧд йитчанногсӧ, падеж формаясӧн веськӧдланногсӧ: База туй вывті талялӧм ордымыс водзӧ нуӧдіс Прокӧ Васькаӧс (Г.Ю.). Тані талялӧм шӧркывйыс веськӧдлӧ туй вывті кывбӧра эмакывйӧн. Та вӧсна кутшӧмкӧ тыртӧм восьлас и кутіс артмыны, ньӧти нин лӧсявтӧм нэмсӧ могӧн ветлысь мортыдлы (Г.Ю.) (мортыдлы лӧсявтӧм, могӧн ветлысь, нэмсӧ ветлысь);

е) мукӧддырйиыс шӧркывйыс сы дорӧ йитчысь кывъясыскӧд артмӧдӧ сідз шусяна “сёрникузялы эквивалент”, полупредикативнӧй конструкция, субъектыс вермӧ петкӧдлысьны нимтан падежӧн – подлежащӧйӧн либӧ керанторъяӧн: И недыр мысти петкӧдчылӧ тӧдса вуджӧрыс: мӧс нюлыштӧм юра, водзсяньыс бӧрланьӧ сувтса юрсиа (Г.Ю.) (быттьӧ мӧс нюлыштӧма юрсӧ). Тӧлӧн топӧдӧм пурным ньӧжйӧникӧн кывтӧ кыркӧтш пӧлӧнӧдыс, нюшкӧ берегсӧ (И.Т.).(пурным, кодӧс тӧлыс топӧдӧма, кывтӧ).

Шӧркывъяс торъялӧны кадакывъясысь прилагательнӧй кодь грамматическӧй признакъяснас:

а) эмакыв водзын мунӧны тӧдчӧдысь кыв пыдди (атрибут пыдди), тӧдчӧдӧны сылысь действиекӧд йитчӧм признаксӧ, налы лӧсялӧ «кутшӧм?» юалӧм: Кӧсъя ме сьыланкыв тэчны Посни сӧстӧм дзирдалан изъясысь… Оз тай артмы сё зарни тэчасыс (В.Л.). Тані посни, сӧстӧм эмакывбердъяс и дзирдалан шӧркыв тӧдчӧдӧны изъясысь эмакывсӧ;

б) эмакывбердъяс моз жӧ оз вежласьны, воддза примерас изъясысь эмакывйыс уна лыда, петан падежа, а дзирдалан шӧркыв, кыдзи и посни, сӧстӧм прилагательнӧйяс оз босьт сійӧ формаяссӧ. Сійӧ примыкайтӧ тӧдчӧдан кыв дорас. Обособитӧм (торйӧдӧм) шӧркыв сӧмын вермӧ босьтны тӧдчӧдан эмакывйыслысь формасӧ: Сійӧ жӧ луннас Ревекка петіс гортсьыс весьтас Чугралань. Выль норт, Яковлысь вӧчӧмсӧ, кыскис бӧрсьыс (Г.Ю.);

в) сёрникузяын шӧркыв вермӧ лоны определенньӧӧн, сказуемӧйӧн: Шешъялӧ, видзӧдан да, верстьӧыс и пӧрысьыс, курччӧма нин быдӧнӧс вӧралан пытшыс (Г.Ю.). Сьӧлӧм дойыд бурдтӧм.

Тайӧ адъективнӧй признакъяс вӧснаыс шӧркывъяссӧ зэв тшӧкыда сорӧны эмакывбердъяскӧд.

Век колӧ кутны тӧд вылын, мый шӧркывъяслӧн унатор аслыспӧлӧс:

а) артманногыс: кадакывдін -ысь, -ан, -ӧм, -тӧм суффиксъяс;

б) вежӧртас подувнас век лоӧ действие, кодӧс найӧ петкӧдлӧны оз вежласян формаа кадакывъяс моз кад, морт, лыд формаяс пыр.

Шӧркывсӧ век позьӧ вежны кадакывйӧн. Локтас Кась Вась, нинкӧм кыысь, Кодлӧн мывкыд ӧти шыысь Тӧдчӧ, вежӧр – кыв джынйысь (И.К.). Тайӧ жӧ мӧвпсӧ позьӧ висьтавны и со кыдзи: Локтас Кась Вась, коді нинкӧм кыӧ…

А тайӧ нин сложнӧй сёрникузя, абуджык лӧсялана коми кывлы.

Шӧркывъя кывтэчасыс этша кывъя, кокни, гӧгӧрвоана. Таын петкӧдчӧ шӧркывъяслӧн сёрниын ыджыд тӧдчанлуныс. Тайӧ ӧтувъя признакъяс кындзи, быд суффикса шӧркывлӧн петкӧдчӧ торъя аслыспӧлӧслун.

-ысь суффикса шӧркывъяс

Петкӧдлӧны действие, кодӧс вӧчӧ тӧдчӧдан кывнас нимтан предметыс. Татшӧм вежӧртаса шӧркывъяссӧ шуӧны действительнӧйӧн.

Кузь кока пожӧмыс, дзор тошка коз пуыс, зарниа коръяснас кышӧдчысь кыдз пуыс Небзьӧдас сьӧлӧмтӧ тэнсьыд (В.Л.) (кыдз пуыс кышӧдчӧ).

-ысь суффиксӧн шӧркывъясыс артмӧны став сикас вежӧртаса кадакывъясысь: сьылысь, лэбачьяс, шогсьысь йӧз, шувгысь вӧр, тӧждысьысь бать-мам, вежӧдысь кыдз, дзизгысь-дзазгысь гут и с.в.

-ысь суффикса шӧркывъяс кутӧны кад вежӧртас, коді тӧдчӧ вежласян формаа глаголӧн петкӧдлан шӧр действиеыскӧд йитӧдын:

а) ӧттшӧтшъя действие: Мойдӧ сӧмын кань паччӧр видзысь ань (В.Л.) (мойдӧ и видзӧ);

б) водзджыкся действие: Локны кӧсйис Ошпи Макар, Комын ошкӧс чергӧдысь. А – кань куын ветлӧдлысь (И.К.) Ср. Локны кӧсйис Ошпи Макар, коді комын ошкӧс чергӧдіс;

в) пырся действие: Серӧд юсӧ, шыльӧд васӧ чунькытш гӧгрӧс серӧн, Чери кыйысь мортсӧ гажӧд асыв, рытын сёрӧн (В.Л.);

г) -ысь суффикса шӧркыв артмӧдӧ уна пӧлӧс кывтэчас (оборотъяс). Сы дорӧ йитчӧны падеж формаа, кывбӧра эмакывъяс, наречьеяс, нимвежтасъяс: Вай мем лямпа – ачыс тюлысь, Мулысь-валысь веркӧс нюлысь! Шӧркост воклӧн заказ тайӧ (В.Л.) – веркӧс (керан) нюлысь лямпа.

Шӧркывлӧн зэв тӧдчана аслыспӧлӧслунӧн лоӧ сійӧ, мый налӧн вермӧ лоны торъя субъект: Воис карӧ (старик) ӧти рытӧ, ньӧбис ачыс сутшкысь шытӧ. Ачыс тюлысь лямпа сюри. Корсис сӧкӧлтӧ бать бура (В.Л.). (ньӧбис шытӧ, коді ачыс сутшкӧ. Сюри лямпа, коді ачыс тюлӧ).

-ысь суффикса шӧркывъяс зэв тшӧкыда босьтӧны действие вӧчысь морт вежӧртас (субстантивируйтчӧны), вежӧны эмакывсӧ, босьтӧны сылысь морфологическӧй да синтаксическӧй признакъяссӧ: Некод оз ло сэк менӧ дорйысьыс. Менӧ эз вӧв ӧд пыдди пуктысьыс (В.Л.).

-ан (-ана) суффикса шӧркывъяс

Тайӧ шӧркывъясыслӧн некымын вежӧртас. Найӧ вермӧны петкӧдлыны активнӧй действие, кодӧс вӧчӧ определяйтан кывнас нимтан предметыс (субъектыс), сэки найӧ лоӧны грамматическӧй синонимӧн -ысь суффикса шӧркывъяслы: Ог корӧй югъялан паськӧм, оз ковны дзирдалан кизьяс. Мездлунным медъёна колӧ. Вермысьлӧн сьӧлӧмыс долыд! (В.Л.).

югъялӧ паськӧмыс — югъялысь паськӧм, югъялан паськӧм
дзирдалӧны кизьяс — дзирдалысь кизьяс, дзирдалан кизьяс

Действительнӧй (активнӧй) вежӧртаса шӧркыв -ан суффикснас оз став кадакывсьыс артмы:

шогсьысь морт, но абу шогсян морт;

котралысь челядь, а абу котралан челядь.

Ёнджыкасӧ -ан суффикса шӧркыв кутӧ страдательнӧй (пассивнӧй) вежӧртас, тӧдчӧдан эмакывйыс нимтӧ действие объектсӧ: Тайӧ кадсянь лои налӧн Гӧр и вӧв, и кӧдзан сю. И вот ӧтув найӧ талун кӧдзӧны ассьыныс му (В.Л.) (сюсӧ кӧдзӧны). Пассивнӧй вежӧртасыс -ан суффикслӧн тӧдчӧ зэв ясыда тшӧктан залога кадакывъяскӧд: Лудысь вайӧдан мӧсъяслӧн джыннян шыыс кутіс кывны (Г.Ю.).

Тані шӧркывйӧн петкӧдлан действиесӧ вӧчысьыс (логическӧй субъектыс) мӧвпавсьӧ ылӧсас (неопределённӧя), оз стӧчмӧдсьы торъя кывйӧн. Мукӧддырйиыс сійӧ петкӧдлӧма керанторъя падежа форма кывйӧн: Тӧлӧн новлӧдлан лым чиръяс сэні ӧвтыштісны кинас меным — Еджыд чышъян инмис стенам (В.Л.) (лым чиръяс, кодъясӧс тӧлыс новлӧдлӧ), -ан суффикса пассивнӧй шӧркывъяслӧн тӧдчӧ мукӧд вежӧртас. Сійӧ вермӧ тӧдчӧдны предметсӧ сы серти, кутшӧм действие вӧчӧм вылӧ колӧ сійӧ (назначенньӧ): Югыдсӧ курыштам турун юр ыджда, гартыштам, кӧртыштам сур пуан пӧрт ыджда (В.Л.). Эштіс вартан сарайыс да, лэдзис (Васька) найӧс, мужикуловсӧ, Трӧшӧ уськӧдчылӧны мед, кодлы кытчӧ телепит: вӧрӧ ли ва дорӧ (Г.Ю.).

Оз ков сорлавны -ан суффикса шӧркывсӧ сылӧн грамматическӧй омонимкӧд, коді лоӧ эмакывйӧн: Капит дядьлӧн гӧлӧсысь некутшӧм узян ру оз на тӧдчы (И.Т.). Гиляліс кывйыс Виринеялӧн вомавны Стакейӧс, но полан руыс ӧлӧдіс шыасьӧмсьыс (Г.Ю.) (узян, полан, усьӧмлӧн, полӧмлӧн ру). Эз кӧ вӧв Васькалӧн кулӧм кыан уджыс, мый эськӧ и вӧчис та дырасӧ (Г.Ю.), кулӧм кыан удж (кулӧм кыӧм ради вӧчӧм удж), ср. кыан (шӧркыв) кепысь.

Татшӧм эмакывъясыс паныдасьлӧны кывбӧръяскӧд: кулан выйын, эштан выйӧдз и с.в.

-ана суффикссӧ позьӧ лыддьыны -ан суффикслысь вариантӧн; вежӧртас сертиыс найӧ оз торъявны ошкан кывъяс и ошкана кывъяс, ылӧдз тыдалан сикт ылӧдз тыдалана. Гажа асылын сэн сьылӧ лэбач уна пӧлӧс ошкан сьылан, шогсян сьылан сьылӧ налӧн гӧлӧс (В.Л.). Ошкан — ошкана, шогсян — шогсяна сьылан. Б.А. Серебренников гижӧ, мый -ана суффикса шӧркывъясыс вуджисны эмакывбердъяс группаӧ, и вайӧдӧ пример пыдди шыбитана пос “перекиднӧй мост”. Тані шыбитана кывйыс, дерт, жӧ лоас шӧркывйӧн, а оз прилагательнӧйӧн.

Но татшӧм кывъяс, кыдз кулитана, шмонитана, шыбитана, туяна, тӧдчана вермӧны босьтны донъялана рӧм и вуджӧны эмакывбердъяс дінӧ. Найӧ воштӧны кадакывйыскӧд матыстан признакъяссӧ. Менам нылӧй абу на шыбитана, абу лёк. Ёна на ковмис шыбласьны сэсся, кытчӧдз эз сюр шогмана (бур) пожӧм ді (Г.Ю.). Вежавидзана лэбач вӧвлі сэкся кадӧ уркайыд, енмӧн ыстӧмтор (Г.Ю.).

-ӧм (-ӧма) суффикса шӧркыв

Тайӧ суффикса шӧркывъяс петкӧдлӧны предметлысь признаксӧ помӧдз воӧм действие серти: Бадь кустъяссянь тіньгигтырйи чепӧсйисны палялӧм номъяс (В.Б.). Налӧн тӧдчӧ колян кад вежӧртас: шӧркывйӧн петкӧдлан действиеыс вӧчӧма шӧр действиеӧдзыс. Грамматикаясын найӧс шуӧны колян кадаӧн и паныд сувтӧдӧны -ысь суффикса ӧнія кадаяслы. Торъялӧны действительнӧй (активнӧй) и страдательнӧй (пассивнӧй) шӧркывъяс. Действительнӧй шӧркыв артмӧ -ӧм суффикссӧ вуджтӧм кадакывдінӧ содтӧмӧн: кусӧм би, косьмӧм турун, ылалӧм морт, велалӧм вӧв. И кажитчӧ мекӧд сьылӧ ставнас ывлаыс: и кузя нюжгысьӧм сиктлӧн стрӧйбаясыс, и ылынджык тыдалысь гумлаяс (Н.К.).

Страдательнӧй шӧркыв артмӧ вуджан кадакывдінӧ -ӧм суффикс содтӧмӧн: вӧчӧм пыж, идралӧм му, кыӧм дӧра, кульӧм сюмӧд. Шабдіысь ас вӧчӧм дӧра косьмӧ шонді водзын йӧрын (А.М.). Майӧг йылын катша китшкӧ, Лысва усьтӧдзыс пӧ ытшкӧ. Гулю дольӧ: “Курр-ан, курр-ан! Юрӧдз воӧд ытшкӧм турун” (А.М.).

Страдательнӧй вежӧртаса шӧркыв бердын тӧдчӧдан эмакывйыс нимтӧ действие улас сюран объектсӧ: турунсӧ ытшкисны — ытшкӧм турун. Зэв тшӧкыда тайӧ шӧркывъясыс артмӧдӧны причастнӧй конструкцияяс, кӧні эм шӧркывнас петкӧдлан действие вӧчысь збыльвывса субъектыс. Сійӧ вермас петкӧдлыссьыны грамматика боксянь керанторъя падежӧн. Уна лампаӧн да ёлкавывса сисьӧн югдӧдӧм залӧ Анна Александровнакӧд пырис военнӧй (А.Л.) (уна лампа да сись югдӧдісны залсӧ).

Субъектыс вермӧ петкӧдлыссьыны нимвежтасъясӧн: Керкаыс кӧть важиник, ортсысяньыс и пытшкӧссяньыс петкӧдліс зіль кӧзяйкалысь киподтуйсӧ: гӧгӧр пелька идралӧма, джоджын ас кыӧм вольӧсъяс (И.И.). Лэбзьӧны зэв ылӧ тэнад пияныд. Тэд оз тыдав наӧн вӧчӧм удж (А.В.).

Унджыкысьсӧ збыльвывса субъектыс оз индыссьы, ёнджыка сэк, кор действиеыс уналы лӧсялӧ: Быттьӧ мойдъясысь чуктӧдӧм дивӧ, усис син улам чуймӧдантор (А.В.). Кад нин зарава войтлы дасьтӧм чибльӧгӧ усьны (А.В.).

-ӧма суффикслӧн вежӧртасыс -ӧм суффикслӧн кодь жӧ. Но сійӧ паныдасьлӧ зэв шоча. Зонка паньыштіс пӧсь шыдсӧ — асласӧн кыйӧмасӧ и пуӧмасӧ — и весиг ружӧктыштіс чӧскыдысла (И.Т.). Тайӧ жӧ примерсьыс тӧдчӧ: -ӧм суффикса шӧркывйыс босьтӧма керан падежа формасӧ водзын сулалысь тӧдчӧдан кывйыслысь. Тайӧ овлӧ обособитӧм шӧркывъяслӧн сӧмын.

-тӧм суффикса шӧркывъяс

Кыдзи и кадакывъяс, сідзи и шӧркывъяс вермӧны лоны соссянаӧн. Шӧркывъяслӧн соссян вежӧртасыс артмӧ -тӧм суффиксӧн: вӧчтӧм удж, инасьтӧм лов, бӧрдтӧм кага. Соссяна шӧркывйыс петкӧдлӧ предметлысь признаксӧ абутӧм, вӧчтӧм действие серти, кодӧс эз ло вӧчӧма шӧр действиеӧдзыс либӧ шӧр действие мунігас: Ислалісны сэтчӧдз, мый мыльк йылӧ оз вермы доддьӧн кыпӧдчыны дортӧм вӧв (А.Л.) (вӧвсӧ абу дорӧмаӧсь да, сійӧ и оз вермы кыпӧдчынысӧ).

-тӧм суффикса шӧркывъяс сідзжӧ овлӧны действительнӧй (активнӧй) и страдательнӧй (пассивнӧй) вежӧртасаӧн.

Ӧтияс соссьӧны активнӧй керӧм-вӧчӧм: Важ памятник тан сӧмын видзӧ-кутӧ Геройясыслысь пӧрысьмытӧм лов (А.В.). Тані шӧркывнас петкӧдлан активнӧй действиеыс ӧтпыръяӧн лоӧ шӧр действиеыслы. Но Мишельлӧн оланногыс эз вежсьыв. Вӧлі важ кодьыс инас ӧшйывтӧм. Страдательнӧй вежӧртаса -тӧм суффикса шӧркыв ёнджыкасӧ петкӧдлӧ вӧвтӧм действие. Субъектыс, коді абу вӧчӧма действиесӧ, вермас лоны индӧма-вайӧдӧма, вермас лоны и абу индӧма: Вӧрзьӧдлытӧм на, мортӧн гежмавлытӧм. вӧлі тундраыс, и жаль вӧлі дойдавны сійӧс (Г.Ю.). Збыльвывса субъектыс тані петкӧдлӧма керанторъя падежӧн. Быттьӧ кывза медводдзаысь на Юдор раскысь колипъяслысь дзользьӧм. Быттьӧ видлі юлывтӧм на ва Уна нэмъяс визувтысь сӧдз ёльысь (А.В.). Сёрниыс тані мунӧ висьталысьлӧн вӧчтӧм действие йылысь, сы вылӧ индӧ вежласян шӧр кадакывйыс.

-тӧм суффикса соссяна шӧркыв зэв тшӧкыда мунӧ сказуемӧй пыдди и босьтӧ лыд формасӧ эмакыв-подлежащӧйыслысь: Сӧмын мамӧй да войвывса гожӧм ӧнӧдз торйӧдны позьтӧмӧсь мем (А.В.). Сьыланкывъясыд миян сьывтӧмӧсь колисны.

Соссян шӧркывйыс абу кывторкӧд босьтӧ эскӧдан вежӧртас: Аньлӧн лунӧ гӧститны ме кайлі гортӧ. Мамыд дорын, майбыр, некор абу кортӧм (А.М.).

-тӧм суффикс ӧткымын кадакывкӧд вермӧ босьтны и активнӧй, и пассивнӧй вежӧртас: ср. гӧгӧрвотӧм челядь и гӧгӧрвотӧм сёрни, аддзытӧм син (оз аддзы синмыс) и синмӧн аддзытӧм морт.

Сэки колӧ логика вылӧ мыджсьыны, видзӧдны тӧдчӧдан кывйыслӧн шӧркывйӧн петкӧдлан действие дорас отношенньӧ вылас.

Шӧркывъяс вермӧны босьтны -джык суффикс, коді петкӧдлӧ тӧдчӧдан (определяйтан) предмет действиелысь мӧд предметлӧн действие серти ёнджыка петкӧдчӧмсӧ: Локтас Митрей, йитлалысь Чӧс туй вылын гӧрӧд кӧчлы, Полысьджык на кӧчьясысь (И.К.). Полысьджык кывйыс тані ёнджыкасӧ кутӧ качество вежӧртас, збой кывлы паныдаӧс и, гашкӧ, позьӧ лыддьыны сійӧс эмакывбердӧн.

Мукӧд лыддянтор

Комментируйтны да содтавны ыстӧгъяс оз позь